V gepatiti — jigar uchun hayot uchun xavfli bo‘lishi mumkin bo‘lgan yuqumli kasallik bo‘lib, virusli gepatit B (HBV) virusi tomonidan chaqiriladi.

V gepatiti eng ko‘p hollarda onadan bolaga tug‘ruq paytida (perinatal yo‘l) yoki oila ichida gorizontal yuqish (asosan besh yoshgacha bo‘lgan bolalar orasida zararlangan qon bilan kontakt) orqali yuqadi.

Gepatit B qo‘shimcha ravishda qon bilan kontaktda bo‘lish, ichida infeksiyalangan qon bo‘lgan ignalar bilan ukol qilish, tatuirovka, pirsing, shuningdek, zararlangan qon va biologik suyuqliklar (hayz va to‘shalik yo‘l chiqindilari, urug‘ suyuqligi) bilan aloqa orqali ham yuqishi mumkin.

Ko‘p hollarda birlamchi infeksiya simptomsiz kechadi. Ammo ba’zi bemorlarda bir necha hafta davom etadigan kuchli simptomlar bilan kechuvchi o‘tkir holatlar kuzatiladi:
• teri va skleralarning sarg‘ayishi (sariqlik)
• peshobning qorong‘ilashishi
• kuchli zaiflik
• ko‘ngil aynishi
• qayt qilish
• qorin sohasida og‘riqlar

Asoratlar
Kam hollarda o‘tkir V gepatiti o‘tkir jigar yetishmovchiligiga olib kelib, o‘lim xavfini keltirib chiqarishi mumkin.

V gepatiti virusi jigarni surunkali yuqumli kasalligiga ham sabab bo‘lib, vaqt o‘tishi bilan sirroz (jigarning chandiqlanishi) yoki jigar saratoni (gepatosellyulyar karsinoma) rivojlanishiga olib kelishi mumkin.

V gepatiti asoratlarining oldini olish emlash orqali mumkin.

Pnevmokokk infeksiyalari — Streptococcus pneumoniae bakteriyasi chaqirgan infeksiyalar bo‘lib, turli xil kasalliklarga sabab bo‘ladi.

Pnevmokokk infeksiyasi kasallangan odam gapirganda, yo‘talaganda yoki aksirganda havoga chiqadigan mayda tomchilar orqali tarqaladi; ushbu tomchilarda infeksiya qo‘zg‘atuvchilari bo‘ladi. Atrofdagi odamlar ushbu havoni nafas orqali qabul qilib, virus/bakteriyani yuqtirib olishlari mumkin. Shuningdek, burun va tomoqdan chiqadigan zararlangan chiqindilar bilan ifloslangan qo‘l, sochiq va boshqa buyumlar orqali ham infeksiya yuqishi mumkin.

Pnevmokokk infeksiyasining simptomlari chaqirilgan kasallik turiga bog‘liq. O‘rtacha inkubatsiya davri 1–3 kun. Umumiy klinik manzarada quyidagi simptomlarni ajratib ko‘rsatish mumkin:
• tana haroratining beqaror bo‘lishi
• terida toshma
• nevrologik buzilishlar
• bosh og‘rig‘i
• nafas olishning qiyinlashishi
• titroq va isitma
• nafas qisishi
• yorug‘likdan qo‘rqish

Asoratlar
Pnevmokokk infeksiyalari jiddiy kasalliklar — masalan, meningit, sepsis va pnevmoniyaga, shuningdek yengil, ammo keng tarqalgan infeksiyalar — sinusit va o‘rta quloq otitlariga sabab bo‘ladi.
Pnevmokokk infeksiyalari dunyo bo‘ylab kasallanish va o‘lim sabablaridan biri hisoblanadi.
Pnevmokokk infeksiya asoratlarining oldini olish emlash orqali mumkin.

Pnevmokokk vaksinasiga umumiy qarshi ko‘rsatmalar

Doimiy qarshi ko‘rsatmalar:
mazkur vaksinaning avvalgi dozasini yuborgandan so‘ng 48 soat ichida rivojlangan kuchli reaksiya (tana haroratining 40 °C va undan yuqoriga ko‘tarilishi, uch soat va undan ortiq davom etuvchi uzoq, odatdan tashqari yig‘lash sindromi, febril yoki haroratsiz sudorogalar, gipotonik-giporeaktiv sindrom);
vaksinaning avvalgi dozasini yoki uning istalgan komponentini yuborishdan so‘ng rivojlangan og‘ir allergik reaksiya (jumladan anafilaksiya). Vaksinatsiyadan so‘ng 7 kalendar kuni ichida, boshqa aniq sabab bilan bog‘liq bo‘lmagan holda rivojlangan ensefalopatiya (koma, ongning pasayishi yoki uzoqqa cho‘ziluvchi sudorogalar).

Vaqtinchalik qarshi ko‘rsatmalar:
markaziy nerv tizimining o‘tkir kasalliklari (meningit, ensefalit, meningoensefalit) — vaksinatsiya to‘liq sog‘aygandan keyin bir oygacha kechiktiriladi;
o‘tkir glomerulonefrit — sog‘aygandan 6 oy o‘tgach emlash amalga oshiriladi, nefrotik sindromda — kortikosteroidlar bilan davo tugaguniga qadar kechiktiriladi;
har qanday temperaturada kechuvchi o‘rta va og‘ir darajadagi o‘tkir infeksion va noinfeksion kasalliklar — vaksinatsiya sog‘aygandan 2–4 hafta o‘tgach ruxsat etiladi;
turli patologiyalarda steroidlarni, shuningdek, immunosupressiv xossaga ega bo‘lgan boshqa preparatlarni qo‘llash.

Istisno: leykozlar, organ va to‘qima ko‘chirib o‘tkazilgan bemorlar, aplastik anemiya, immun trombotsitopeniya va qonning boshqa kasalliklari; bunday bemorlarga ayrim vaksinalar (gripp, B gepatiti, pnevmokokkka qarshi) gematolog, immunolog yoki boshqa mutaxassislar xulosasiga ko‘ra tavsiya etilishi mumkin;
surunkali kasalliklarning kuchayishi va progressiyasi — vaksinatsiya kechiktiriladi va barqaror remissiya davrida o‘tkaziladi;
progressirlovchi yoki noustuvor nevrologik buzilishlar, nazorat qilinmaydigan sudorogalar yoki progressirlovchi ensefalopatiya — vaksinatsiya davolash tugab, holat to‘liq barqarorlashguniga qadar kechiktiriladi.

Nojo‘ya ta’sirlar (pnevmokokk vaksinasi)
• ishtahaning pasayishi
• harorat ko‘tarilishi; asabiylik; og‘riq, noxushlik, qizarish, shish yoki qattiqlashish inʼeksiya joyida; uyquchanlik; bezovta uyqu
• inʼeksiya joyida 2,5–7,0 sm diametrida qizarish, qattiqlashish, shish (buster dozadan so‘ng va 2–5 yoshli kattaroq bolalarda)
• qayt qilish, diareya
• 39 °C dan yuqori harorat; harakatga halal beruvchi inʼeksiya joyidagi og‘riq, 2,5 sm dan 7,0 sm gacha diametrida qizarish, qattiqlashish, shish (boshlang‘ich emlash kursidan so‘ng)
• terida toshma
• tirishish xurujlari (konvulsiyalar), jumladan yuqori harorat tufayli
• allergik toshma (qichishuvchi krapivnitsa yoki shunga o‘xshash toshma)
• inʼeksiya joyida 7 sm dan katta diametrida qizarish, shish yoki qattiqlashish, ko‘p yig‘lash
• kollaps yoki shoksimon holat (gipotonik-giporeaktiv epizod)
• allergik reaksiyalar (gipersenzitivlik), jumladan yuz va/yoki lab shishi, nafas olishning qiyinlashishi

Vaksinalar tarkibi, qo‘llanilishi va ko‘rsatmalari haqida batafsil ma’lumotni rasmiy veb-saytdan olish mumkin — ndda.kz/category/vakciny

Manba: egu.kz

Virusli A gepatitiga qarshi vaksina (VGA) bolalarga 2 yoshda, keyin 6 oydan soʻng — 2,5 yoshda yuboriladi.

A gepatiti — jigarning yengildan og‘irgacha kechishi mumkin bo‘lgan virusli kasalligi.
A gepatiti virusi ko‘proq ifloslangan oziq-ovqat yoki suvni iste’mol qilish, shuningdek, zararlangan shaxs bilan bevosita kontaktga kirishish orqali yuqadi.

A gepatitining inkubatsiya davri odatda 14–28 kunni tashkil qiladi. A gepatiti simptomlari yengildan og‘irgacha turlicha bo‘lishi mumkin:
• tana haroratining ko‘tarilishi
• holsizlik
• ishtahaning yo‘qolishi
• diareya
• ko‘ngil aynishi
• qorinda og‘riq
• peshobning qorong‘ilashishi va sariqlik (teri va skleralarning sarg‘ayishi)

Asoratlar
A gepatiti bilan kasallangan bemorlarning deyarli barchasida to‘liq sog‘ayish kuzatiladi va umrbod immunitet hosil bo‘ladi. Biroq juda kam hollarda A gepatiti virusi fulminant gepatitga, ya’ni tez rivojlanadigan og‘ir jigar shikastlanishiga va o‘limga olib kelishi mumkin.
A gepatiti asoratlarining oldini olish emlash orqali mumkin.

Qozog‘istonda zarur emlashlar va ular bilan bog‘liq afsonalar haqida batafsil ma’lumot — «Emlash taqvimi nima uchun kerak?» bukletida.

A gepatiti vaksinasiga umumiy qarshi ko‘rsatmalar
Vaksinaning istalgan komponentlariga, shu jumladan yordamchi moddalar, formaldegid va gentamitsin sulfatiga bo‘lgan yuqori sezgirlik va allergik reaksiya.

Nojo‘ya ta’sirlar (A gepatiti vaksinasі)
• isitma
• in’eksiya joyidagi reaksiyalar: qizarish va shish, in’eksiya joyida og‘riq
• charchoq
• yo‘tal, yuqori nafas yo‘llari infeksiyalari
• angina
• qayt qilish, ko‘ngil aynishi, qorin og‘rig‘i
• bosh og‘rig‘i
• yig‘lash
• terida toshma
• diareya
• quloq og‘rig‘i
• anafilaksiya

Vaksinalar tarkibi, qo‘llanilishi va ko‘rsatmalari haqida batafsil ma’lumotni rasmiy veb-saytdan olish mumkin — ndda.kz

Manba: egu.kz

KPK vaksinasi bolalarga 12–15 oyligida va 6 yoshda yuboriladi.

KPK vaksinasi himoya qiladigan infeksiyalar

Qizamiq (Kory)

2019 yilda 13 000 dan ortiq kishi kasallangan.
2019 yilda 19 nafar bola qizamiqdan vafot etgan.

Qizamiq — juda yuqumli virusli infeksiya. Qizamiq havo-tomchi yo‘li orqali yuqadi va havoda hamda turli yuzalarda bir necha soat saqlanishi mumkin.

Birinchi simptomlar odatda yuqtirilgandan 8–12 kun o‘tgach paydo bo‘ladi:
• 40,5°C gacha yuqori harorat
• burun bitishi, tumov
• ko‘zlarning qizarishi
• og‘iz shilliq qavatida mayda oq dog‘lar paydo bo‘lishi

Bir necha kundan so‘ng teridagi toshma avvalo yuz va bo‘yindan boshlanib, keyinchalik asta-sekin tananing quyi qismlariga tarqaladi.

Asoratlar
Qizamiq bilan kasallanganlarning to‘rtdan bir qismida og‘ir asoratlar rivojlanishi mumkin. Ayniqsa bolalarda tez-tez uchraydi:
– ko‘rish qobiliyatining yo‘qolishi (ko‘rlik)
– ensefalit
– og‘ir diareya
– quloq infeksiyalari
– pnevmoniya
– yurak tug‘ma nuqsonlari
– eshitish qobiliyatining yo‘qolishi (karlik)

Qizamiqning eng dahshatli asorati — podostriy sklerozlovchi panensefalit (PSP). Bu holatda virus miyani zararlaydi va oylar yoki yillar o‘tgach jismoniy hamda aqliy degradatsiya va nogironlikka olib keladi.

Shuningdek, qizamiq immun “xotira”ni “o‘chiradi”, natijada organizm ilgari yuqtirib o‘tilgan infeksiyalarga nisbatan yana sezgir bo‘lib qoladi.

Qizamiq asoratlarining oldini olish emlash orqali mumkin.

Qizilcha (Krasnuxa)

Qizilcha — o‘tkir va yuqumli virusli infeksiya bo‘lib, ayniqsa homilador ayollar va chaqaloqlar uchun xavfli. Virus yo‘tal yoki aksirish paytida havo-tomchi yo‘li orqali yuqadi.

Yuqtirilgandan so‘ng virus 5–7 kun davomida organizm bo‘ylab tarqaladi. Simptomlar odatda 2–3 haftadan so‘ng paydo bo‘ladi:
• 37–39°C gacha harorat
• terida toshma
• qayt qilish
• yengil konyunktivit
• quloq orqasi va bo‘yinda limfa tugunlarining shishishi

Katta yoshdagilarda, ayniqsa ayollarda, 3 kundan 10 kungacha davom etuvchi artrit va bo‘g‘im og‘riqlari kuzatilishi mumkin.

Asoratlar
Agar qizilcha virusi homiladorlikning boshida ayol organizmiga tushsa, homilaga yuqish ehtimoli 90% gacha yetadi. Bu homilaning nobud bo‘lishi yoki tug‘ma qizilcha sindromi (TQS) rivojlanishiga olib kelishi mumkin.

TQS bo‘lgan bolalarda:
– eshitish buzilishi
– ko‘rish nuqsonlari
– yurak tug‘ma nuqsonlari
– autizm
– qandli diabet

Bu asoratlarning aksariyati uzoq muddatli, qimmat davolash, jarrohlik amaliyotlari va boshqa murakkab tibbiy yordamni talab qiladi.

Qizilcha asoratlarining oldini olish emlash orqali mumkin.

Parotit (Epidemik parotit, “Chinqoq”)

Parotit — virusli infeksiya bo‘lib, ba’zan “svinka” deb ham ataladi. Asosan so‘lak bezlarini zararlaydi. Odamdan odamga bevosita kontakt yoki havo-tomchi yo‘li orqali yuqadi. Parotit ayniqsa 5–9 yoshli bolalar uchun xavfli.

Birinchi simptomlar odatda quyidagilarni o‘z ichiga oladi:
• bosh og‘rig‘i
• umumiy holsizlik
• isitma
• parotid (quloq oldi) bezining shishishi

Asoratlar
Parotit asosan bolalar kasalligi bo‘lsa-da, kattalarda ham uchrashi mumkin. Og‘ir asoratlar:
– meningit
– orxit (erkaklarda bepushtlikka olib kelishi mumkin)
– eshitish qobiliyatining yo‘qolishi (karlik)
– ensefalit
– tuxumdon va uning ortig‘ining yallig‘lanishi
– ovarit
– pankreatit

Parotit asoratlarining oldini olish emlash orqali mumkin.

KPK vaksinasiga qarshi ko‘rsatmalar

• vaksina komponentlariga (neomitsin, tuxum oqsili) gipersensitivlik
• isitma bilan kechuvchi holatlar
• o‘tkir infeksion kasalliklar
• homiladorlik va emizish davri
• leykemiya
• og‘ir anemiya va qonning boshqa og‘ir kasalliklari
• buyrak funksiyasining og‘ir buzilishlari
• yurak kasalliklarining dekompensatsiya bosqichi
• saraton yangi o‘smalari
• hujayraviy immunitet yetishmovchiligi
• emlashdan oldin kortikosteroidlar, immunodepressantlar yoki nur terapiyasi
• emlashdan oldin gammaglobulinlar yoki qon quyish
• anamnezda vaksinalarga nisbatan anafilaktik yoki anafilaktoid reaksiyalar

KPK vaksinasining nojo‘ya ta’sirlari

• emlashdan 7–12 kun o‘tgach o‘rtacha harorat ko‘tarilishi (1–2 kun davom etadi);
• emlashdan keyin 24 soat ichida inʼeksiya joyida og‘riq (2–3 kunda o‘tadi);
• qizilcha komponenti hisobiga o‘smir qizlar va ayollarda artralgiyalar va artrit (bir necha kundan 2 haftagacha);
• 7–10 kun o‘tgach terida toshma (2 kun ichida yo‘qoladi);
• ilgari emlanmagan bolalar va erkaklarda artralgiyalar va artrit (1–3 haftadan so‘ng);
• limfadenopatiya;
• mialgiya va paresteziyalar;
• parotit va orxit (0,008%);
• aseptik meningit (15–35 kun o‘tgach, asoratsiz o‘tadi);
• ensefalit (1:1 000 000);
• trombotsitopeniya (1:30 000 dan kam);
• anafilaktik shok (1:1 000 000).

Vaksinalar tarkibi, qo‘llanilishi va ko‘rsatmalari haqida batafsil ma’lumotni rasmiy veb-saytdan olish mumkin — ndda.kz

Manba: egu.kz

VGV vaksinasi bolalarga 1–4 kunlik chog‘ida, shuningdek 2 va 4 oylikda yuboriladi.

VGV vaksinasi himoya qiladigan infeksiyalar
V gepatiti (Gepatit B, HBV)
(Yuqorida bayon etilgan V gepatiti tavsifi bilan bir xil – jigarning hayot uchun xavfli bo‘lishi mumkin bo‘lgan virusli yuqumli kasallik, asosiy yuqish yo‘llari: onadan bolaga perinatal yo‘l, oila ichida qon orqali gorizontal yuqish, igna ukollari, tatuirovka, pirsing, zararlangan qon va biologik suyuqliklar bilan kontakt va h.k.)

Asoratlar
Kam hollarda o‘tkir gepatit o‘tkir jigar yetishmovchiligiga olib kelib, o‘lim xavfini keltirib chiqaradi.
V gepatiti virusi jigarning surunkali infeksion kasalligiga, keyinchalik sirroz yoki jigar saratoniga aylanishiga sabab bo‘lishi mumkin.
V gepatiti asoratlarining oldini olish emlash orqali mumkin.

VGV vaksinasiga umumiy qarshi ko‘rsatmalar

Umumiy qarshi ko‘rsatmalar:
vaksinalar ishlab chiqarishda qo‘llaniladigan xamirturishga o‘xshash zamburug‘lar, bakteriyalar yoki boshqa hujayra komponentlariga nisbatan darhol paydo bo‘luvchi allergik reaksiyalar.

Umumiy qarshi ko‘rsatmalar

1. vaksinalar ishlab chiqarishda qo‘llaniladigan xamirturishga o‘xshash zamburug‘lar, bakteriyalar yoki boshqa hujayra komponentlariga nisbatan darhol rivojlanadigan allergik reaksiyalar;
2. mazkur vaksinaning avvalgi dozasi yuborilgandan keyin 48 soat ichida rivojlangan kuchli reaksiya (tananing harorati 40°C va undan yuqoriga ko‘tarilishi, uch soat yoki undan ortiq davom etadigan odatdan tashqari, uzoqqa cho‘ziluvchi yig‘lash sindromi, febril yoki haroratsiz sudorogalar, gipotoniya-giporeaktiv sindrom);
3. vaksinaning avvalgi dozasini yoki uning istalgan komponentini yuborgandan so‘ng rivojlangan og‘ir allergik reaksiya (jumladan anafilaksiya). Vaksinatsiyadan so‘ng 7 kalendar kuni ichida, boshqa aniq isbotlangan sabab bilan bog‘liq bo‘lmagan holda rivojlangan ensefalopatiya (koma, ongning susayishi yoki uzoq davom etuvchi sudorogalar).

Vaqtincha qarshi ko‘rsatmalar

1. muddatidan oldin tug‘ilish, tug‘ilganda tana vazni 2000 grammdan kam bo‘lishi;
2. markaziy nerv tizimining o‘tkir kasalliklari (meningit, ensefalit, meningoensefalit) – vaksinatsiya to‘liq sog‘aygandan keyin bir oy muddatga qadar kechiktiriladi;
3. o‘tkir glomerulonefrit – vaksinatsiya sog‘aygandan 6 oy o‘tgach, nefrotik sindrom – kortikosteroidlar bilan davolash tugaguncha kechiktiriladi;
4. har qanday temperaturaga qaramasdan o‘rta va og‘ir darajada kechuvchi o‘tkir infeksion va noinfeksion kasalliklar – vaksinatsiya sog‘aygandan 2–4 hafta o‘tgach o‘tkazilishiga ruxsat etiladi;
5. turli patologiyalarda steroidlarni, shuningdek immunosupressiv bo‘lgan (immun tizimini susaytiruvchi) boshqa preparatlarni qo‘llash. Istisno: leykozlar, organ va to‘qima ko‘chirib o‘tkazilgan holatlar, aplastik anemiya, immun trombotsitopeniya va qonning boshqa kasalliklari bor bemorlar; bunday holatlarda ayrim vaksinalar (gripp, V gepatiti, pnevmokokk) gematolog, immunolog yoki boshqa profil mutaxassisi xulosasiga ko‘ra tavsiya etiladi;
6. surunkali kasalliklarning kuchayishi va progressiyasi – vaksinatsiya kechiktiriladi va davolashdan so‘ng barqaror remissiya davrida amalga oshiriladi;
7. progressirlovchi yoki noustuvor nevrologik buzilishlar, nazorat qilinmaydigan sudorogalar yoki progressirlovchi ensefalopatiya – vaksinatsiya davolash tugab, bemor holati to‘liq barqarorlashguncha kechiktiriladi.

Nojo‘ya ta’sirlar
• inʼeksiya joyidagi og‘riq;
• inʼeksiya joyida qizarish, og‘riqlilik, shish, qattiqlashish, vaksinatsiyadan keyin ikki kun ichida o‘z-o‘zidan o‘tib ketadigan unchalik katta bo‘lmagan harorat ko‘tarilishi; gematomalar, eritematoz toshma, eritema, uyqusizlik, asabiylik, tez g‘azablanish, ko‘z yoshining ko‘payishi, uyquchanlik, anoreksiya (ishtahaning yo‘qolishi), qorin og‘rig‘i, diareya, qayt qilish, isitma, qattiqlashish, shish, og‘riq, yallig‘lanish;
• tana haroratining 38,8°C dan yuqoriga ko‘tarilishi;
• umumiy holsizlik, charchoq, bosh og‘rig‘i, bosh aylanishi;
• terida toshma;
• ko‘ngil aynishi, qayt qilish;
• mialgiya (mushak og‘rig‘i), artrit;
• transaminazlar faolligining vaqtincha ko‘tarilishi;
• kandidoz, rinit;
• qizg‘ish lixen (rozoviy lishay), toshma, makulo-papulyoz toshma;
• yangi tug‘ilganlarda sariqlik (neonatal sariqlik);
• haroratning ko‘tarilishi;
• anafilaktik reaksiyalar;
• polinevritlar, ko‘ruv nervi nevriti, yuz nervi falaji, tarqoq sklerozning kuchayishi;
• Giyen–Barre sindromi (1:200 000).

Vaksinalar tarkibi, qo‘llanilishi va ko‘rsatmalari haqida batafsil ma’lumot rasmiy veb-saytda keltirilgan – ndda.kz/category/vakciny

Manba: egu.kz

Tishlarning noto‘g‘ri joylashuvi (okklyuziya)ni yuz shakli va jag‘lar holati orqali baholash — ortodontik diagnostikada muhim bosqich hisoblanadi.

1. Yuz va bosh suyagi shakli

Yuz va bosh suyagi shakli prikus turi haqida muhim ma’lumot berishi mumkin.
Masalan, uzunchoq yuz shakli ko‘p hollarda distal prikus (orqa prikus) bilan bog‘liq bo‘ladi.
Shu bilan birga, to‘g‘ri chiziqli, kvadratga o‘xshash yuz shakli odatda normal yoki protruzion prikusga ishora qilishi mumkin.

2. Jag‘larning joylashuvi va simmetriyasi

Yuqori va quyi jag‘larning o‘zaro nisbati hamda simmetriyasi prikusni aniqlashda muhim ahamiyat kasb etadi.
Masalan, quyi jag‘ning orqaga siljigan holati — distal prikus (orqa prikus) belgisi bo‘lishi mumkin.
Yuqori jag‘ning orqaga tortilishi esa mezial prikus bilan bog‘liq bo‘lishi mumkin.

3. Quyi jag‘ning chiqishi yoki ichkariga botishi

Quyi jag‘ning oldinga chiqib turishi (protruziya) yoki ichkariga botishi (retruziya) ham prikus anomaliyalarining belgisi bo‘lishi mumkin.
Protruziya ko‘pincha mezial prikusga, retruziya esa distal prikusga xosdir.

4. Tishlarning joylashuvi va tekisligi

Tishlarning qator bo‘ylab joylashuvi va tekisligi prikusni baholashda asosiy klinik belgilaridan biri hisoblanadi.

5. Okklyuziyani baholash

Ya’ni yuqori va quyi jag‘ tishlarining yopiq holatda bir-biri bilan to‘g‘ri kontaktini tekshirish prikusni aniqlashda muhimdir.
Masalan, tishlarning noto‘g‘ri yopilishi (noto‘g‘ri okklyuziya) prikus anomaliyalari mavjudligidan dalolat berishi mumkin.

6. Vizual va instrumental baholash

Prikusni vizual baholash stomatolog tomonidan bemorni ko‘rikdan o‘tkazish jarayonida amalga oshiriladi.
Instrumental baholash esa prikus anomaliyalarini aniqroq aniqlash uchun turli asbob va metodlardan — rentgenografiya, tish modellarini tahlil qilish, kompyuter tomografiyasi — foydalanishni o‘z ichiga oladi.

Yuz qiyofasi belgilarini hisobga olgan holda prikusni aniqlash

Yuzning morfologik xususiyatlariga qarab prikusni baholash stomatologik anomaliyalarni aniqlash va davolash rejasini tuzishda muhim qadam hisoblanadi.

Stomatologga muntazam tashriflar va rejali tekshiruvlar prikusdagi har qanday anomaliyalarni erta bosqichda aniqlashga hamda ular bilan bog‘liq muammolar rivojlanishining oldini olishga yordam beradi.

Manba:
https://smilemakeoverofla.com/blog/effect-dental-bite-face-shape/

So‘rg‘ich yoriqlari va og‘riq:

• ko‘krak bilan oziqlantirishni erta tugatishning eng keng tarqalgan sabablaridan biri.

Uchta asosiy sabab:

1️⃣ Noto‘g‘ri emizish texnikasi

• yuzaki olish,
• ona yoki bola uchun noqulay holatda emizish,
• so‘rg‘ichlarning doimiy jarohatlanishi — “ko‘z yosh bilan emizish” holati.

Hal etish:

• ilk yoriqlar paydo bo‘lishi bilanoq professional maslahatchiga murojaat qilish;
• bu jiddiy og‘riq va stressning cho‘zilib ketmasligi uchun juda muhim.

Katta xato:

• “o‘z-o‘zidan o‘tib ketadi, hammada bo‘lgan” degan maslahatga ishonib, chidab yurish.

Ammo:

• og‘riq va stress oksitotsin ajralishini kamaytiradi,
• sut chiqishi qiyinlashadi,
• bolada vazn qo‘shish kamayishi mumkin,
• yoriqlar infeksiya uchun “kirib-chiqish eshigi” bo‘lib, mastit xavfini sezilarli oshiradi.

2️⃣ Bolada til osti tugunchasining qisqaligi

Afsuski, ko‘plab mutaxassislar buni har doim ham to‘g‘ri aniqlay olmaydi. Quyidagi belgilar shubha uyg‘otadi:

• emizish vaqtida “tsok-tsok” tovush chiqishi,
• bola 1 soatlab emsa ham to‘ymasligi,
• tez charchab, so‘rg‘ichdan “pastga sirg‘alib” ketishi,
• emizishdan keyin so‘rg‘ichning “pomadaga o‘xshab” qiyshayib chiqishi,
• yoki yangi “siqilgan, yo‘g‘on” shaklda bo‘lishi,
• bir xil joyda qayta-qayta chuqur yoriqlar paydo bo‘lishi.

Hal qilish:

• stomatolog-jarroh tomonidan til osti boylamchasini kesish (frenotomiya).

Ko‘p uchraydigan xato:

• “o‘zi cho‘zilib ketadi” deb kutish.
  Til osti boylamchasi o‘zi cho‘zilmaydi — bu afsona.

3️⃣ Infeksiyalar va dermatitlar

Agar:

• yoriqlar 7–10 kun ichida bitmasa,
• yoki bitib, yana qayta-qayta paydo bo‘lsa,

ko‘krak terisidagi mikroorganizmlar (bakteriyalar yoki zamburug‘lar) yoriqlar orqali kirib, infeksion mastit yoki dermatitga olib kelishi mumkin.

Shubhali belgilar:

• lifchik yoki kiyim tegishi bilan keskin og‘riq,
• sanchish, achishish, qichishish hissi,
• emizishda so‘rg‘ichdan ko‘krak ichiga tomon “o‘tkir, otib turuvchi” og‘riq,
• sut kelishi paytida og‘riqli “churqirash”,
• so‘rg‘ich va areolaning yorqin qizarishi,
• qurish va po‘st tashlash,
• yoriqlarning uzoq bitmasligi,
• bolaning og‘zida qalin oq qoplama (molochnitsa),
• yaqinda antibiotik qabul qilingan bo‘lishi.

Yechim:

• ushbu muammoni yaxshi biladigan mutaxassisga
  (laktatsiya bo‘yicha tajribali shifokor yoki dermatolog) murojaat qilish.

Muhim:

• lanolin, Bepanten, “qizil moy”, soda bilan yuvish, “sinyka” va hokazolar
  infeksion dermatit yoki molochnitsada samarasiz, hatto zararli bo‘lishi mumkin.

Qisqa xulosa: BFQ haqida ommabop izoh

BFQlar:

• dorilardan farq qiladi;
• samaradorlik va xavfsizlik bo‘yicha to‘liq klinik tekshiruvlardan o‘tmagan bo‘lishi mumkin;
• partiyadan partiyaga tarkibi o‘zgarib turishi ehtimoli bor;
• ba’zan yorliqda ko‘rsatilmagan gormonlar yoki dorilarni o‘z ichiga olishi mumkin.

Shuning uchun:

• vitamin va minerallarni avvalo ovqatdan olish kerak;
• BFQlarni faqat aniq ko‘rsatma va shifokor tavsiyasi bilan, ehtiyotkorlik bilan qabul qilish lozim;
• o‘z-o‘zini “davolash”dan ko‘ra shifokor maslahati ustun.

Manba:
https://advancedmmc.com/supplements-vs-medications-key-differences/

“Sovuqdan mastit bo‘lib qoladimi?” — degan savol tez-tez uchraydi.

Ha, ayrim sharoitlarda ba’zi omillar orqali bilvosita ta’sir qilishi mumkin, lekin:

• to‘g‘ridan-to‘g‘ri “sovuq urib mastit bo‘ldi” degan ilmiy isbot yo‘q.

Nima bo‘lishi mumkin?

• ona sovuqdan qo‘rqib bolani talabga ko‘ra emizishni kamaytirsa
  (masalan, ko‘krakni tez-tez ochmaslikka harakat qilsa),
• faqat so‘rg‘ich uchini berib, areolani qisman yopib tursa,
• qattiq, porolonli byustgalterlarni doimiy kiyib yursa
  (qisish, bosim, staz).

Ko‘krakda sutning qotib qolishi va laktostaz aynan shu tashkiliy omillar sababli yuzaga keladi.

Adabiyotlar tahlili va ko‘plab kuzatuvlar shuni ko‘rsatadiki:

• sovuq havo, konditsioner, ochiq deraza va hokazolar —
  o‘z-o‘zicha laktostaz yoki mastit sababi emas;
• eng muhimi — to‘g‘ri tashkil etilgan emizish, erkin rejim va ko‘krakni to‘liq bo‘shatish.

Laktatsion mastit xavf omillari:

• kam-kam emizish yoki soat bo‘yicha qat’iy rejim;
• noto‘g‘ri emizish pozasi va noto‘g‘ri ushlash (zahvat);
• ortiqcha sut ishlab chiqarilishi (giperlaktatsiya);
• sut yo‘llarining qisman to‘silishi;
• ko‘krakka doimiy bosim
  (qattiq lifchik, xavfsizlik kamari);
• onaning charchashi, stress, yetarlicha dam olmaslik;
• emizishni keskin to‘xtatish;
• ona yoki bolaning kasalliklari;
• to‘yimli ovqatlanishning yetishmasligi;
• ilgari laktostaz yoki mastit bo‘lganligi;
• so‘rg‘ich yorilishi;
• ko‘krakda qo‘shimcha segmentlar;
• mammoplastika yoki boshqa jarrohlik amaliyotlari.

Asosiy profilaktika:

• erkin emizish (talabga ko‘ra);
• bolani ko‘krakdan cheklamaslik;
• so‘rg‘ich va areolalarda yoriqlar paydo bo‘lsa — darhol to‘g‘ri yordam ko‘rsatish;
• laktostazni o‘z vaqtida davolash;
• onani psixoemotsional qo‘llab-quvvatlash.

Manba:
https://myhealth.alberta.ca/Health/aftercareinformation/pages/conditions.aspx?hwid=uf8010

Muallif: Nadejda Erashova
Instagram: fizioterapevt_astana

Hozirgi kunda integrativ tibbiyot va “noan’anaviy” usullar keng tarqalgan. Ular:

• ko‘p hollarda klassik, isbotlangan tibbiyot bilan faqat qisman bog‘liq;
• ko‘plab va qimmat tahlillarni tayinlaydi;
• olingan natijalarni o‘z “normalari” bo‘yicha, ilm-fanga mos kelmaydigan tarzda talqin qiladi.

Keling, ayrim tahlillarni ko‘rib chiqamiz.

1. Umumiy (klinik) qon tahlili

Juda muhim va foydali tahlil:

• infeksiya (virus/bakteriya) haqida tasavvur beradi,
• anemiyadan shubhalanishga yordam beradi,
• gematologik yomon jarayonlardan (leykoz va boshqalar) shubhalanish imkonini beradi.

Lekin u o‘zi bilangina:

• “hamma narsani aytib bermaydi”, chunki sababni aniqlash uchun:
  • qo‘shimcha qon tahlillari,
  • anamnez,
  • klinik ko‘rik
    talab etiladi.

Anemiya misolida:
Anemiya turini aniqlash uchun:

• zardobdagi temir,
• UTBQ (umumiy temir bog‘lovchi qobiliyat),
• ferritin,
• vitamin B12,
• folat tekshiriladi.

Eng ko‘p uchraydigan turi — temir tanqis anemiya (TTA).

Temir yetishmovchiligining boshlang‘ich bosqichida:

• gemoglobin va zardobdagi temir hali normal bo‘lishi mumkin,
• lekin zahira — ferritin — allaqachon kamayishni boshlaydi.

Bu holat latent temir tanqisligi deyiladi.

TTAda esa:

• gemoglobin,
• zardobdagi temir,
• ferritin — barchasi past bo‘ladi.

2. Umuman keraksiz va qimmat tahlillar

• Ichak mikrobiotasi Osipov usuli bo‘yicha:
  • atigi 20 ga yaqin bakteriya turini aniqlaydi,
  • aslida esa ichak mikrobiotasida 1000 dan ortiq tur mavjud.
  • “Qancha bo‘lishi kerak” degan norma ilmiy jihatdan aniqlanmagan.
• Onkomarker NSE:
  faqat quyidagi holatlarda qo‘shimcha marker sifatida qo‘llanadi:
  • mayda hujayrali o‘pka saratoni,
  • bolalarda neyroblastoma,
  • neyroendokrin o‘smalarda davolash samaradorligini baholash,
  • retsidiv va metastazlarni kuzatish.

Hech qanday “neyroyallig‘lanish”ni aniqlamaydi.

Anemiya — qonda gemoglobin va/yoki eritrotsitlar miqdorining kamayishi.
Eng ko‘p uchraydigan sabab — temir tanqisligi, biroq anemiyaning boshqa turlari ham mavjud.

Nima qilish kerak?

1️⃣ Shifokor ko‘rigidan o‘tish

Anemiya tasdiqlanganda:

• temir preparatlari (afzal — uch valentli temir),
• C vitamini, folat kabi ko-faktorlar bilan birga buyuriladi.

Odatda:

• gemoglobinni normaga keltirish uchun 2–3 oy,
• keyin temir zahiralarini to‘ldirish uchun yana qo‘shimcha vaqt talab etiladi.

2️⃣ Ovqatlanish

Davolash kursidan so‘ng qondagi temir miqdorini saqlab qolish uchun:

• qizil go‘sht,
• jigar yoki tovuq,
• sabzavotlar (xom holatda ham),
• boshqa temirga boy mahsulotlar
  ratsionda doimiy bo‘lishi kerak.

Faqat ovqat bilan og‘ir temir tanqisligini bartaraf etib bo‘lmaydi, ammo profilaktikada juda muhim.

3️⃣ Tahlil topshirish

Anemiyani aniqlashda:

• qonni venadan olish — aniqroq va ishonchliroq;
• 110 g/l dan past gemoglobin — bu anemiya hisoblanadi.

4️⃣ Yashirin anemiya belgilari

Quyidagi holatlar temir tanqisligidan shubhalanishga sabab bo‘ladi:

• ishtahaning yomonligi, go‘shtni “yoqtirmaslik”,
• tez-tez O‘RI, uzoq davom etuvchi infeksiyalar,
• lab burchaklarida yorilishlar,
• tirnoqlarning sinuvchanligi va yorilishi,
• ruhiy va nutq rivojlanishining kechikishi,
• mushak og‘riqlari, charchoq, uyquchanlik.

Ferritin me’yorlari (yoshga qarab):

• 1 yoshgacha — taxminan 20 ng/ml
• maktabgacha yosh — 30 ng/ml atrofida
• 10–15 yosh — ≈ 50 ng/ml

Kattalarda — jinsi va tana vazniga qarab alohida baholanadi.

Muhim: diagnostika va davolashni faqat faoliyati litsenziyalangan shifokor olib borishi lozim.

Manba:
https://www.nationwidechildrens.org/conditions/anemia-iron-deficiency

Muallif: Darya Dmitrievna
Instagram: @frauenarztin_