Sil kasalligi: har bir inson bilishi kerak bo‘lgan muhim ma’lumotlar

Sil kasalligi faqat ijtimoiy jihatdan nochor qatlamlar orasida uchraydi degan fikr mavjud. Bu noto‘g‘ri.
Sil kasalligi har qanday insonda — daromadi, turmush tarzi va ijtimoiy mavqeidan qat’i nazar — uchrashi mumkin.

JSST (Jahon sog‘liqni saqlash tashkiloti) tavsiyalariga ko‘ra, agar kasallanish darajasi 100 000 aholiga 20 holatdan oshsa, bu yangi tug‘ilgan chaqaloqlarni BTsJ (BCG) vaksinasi bilan emlash uchun ko‘rsatma hisoblanadi.

Sil kasalligi nima?

Sil — bu tuberkulyoz mikobakteriyasi keltirib chiqaradigan bakterial infeksiya. Kasallik ko‘pincha o‘pkani zararlaydi, biroq boshqa a’zolarda ham (suyaklar, bo‘g‘imlar, limfa tugunlari, buyraklar, miya va boshqalar) rivojlanishi mumkin.

Qanday yuqadi?

Sil kasalligi havo-tomchi yo‘li orqali odamdan odamga yuqadi.
Agar odamda silning faol shakli bo‘lsa, u yo‘talganda, aksirganda, baland ovozda gapirganda yoki tupurganda havoga mikobakteriyalar tarqaladi. Ularni nafas orqali yutgan atrofdagilar ham zararlanishi mumkin.

Infeksiya yuqishi uchun bakteriyaning juda oz miqdori kifoya qiladi, shu sababli sil yuqori yuqumli kasallik hisoblanadi.

Asosiy belgilar

Sil kasalligining asosiy belgisi — 2–3 haftadan ortiq davom etadigan yo‘tal, ba’zida balg‘am yoki qon ajralishi bilan kechadi.
Shuningdek, quyidagi alomatlar kuzatilishi mumkin:

• ko‘krak qafasida og‘riq
• umumiy holsizlik
• vazn yo‘qotish
• tana haroratining ko‘tarilishi
• tungi terlash

Nima uchun sil xavfli?

Sil nafaqat o‘pkani zararlaydi, balki og‘ir asoratlar va o‘pkadan tashqari shakllar bilan ham xavflidir. Bu shakllar ko‘pincha kech aniqlanadi.

Ayniqsa xavf ostidagi guruhlar:

• OIV infeksiyasi bo‘lgan shaxslar — ularda faol sil rivojlanish xavfi OIV bo‘lmaganlarga nisbatan 18 baravar yuqori;
• 5 yoshgacha bo‘lgan bolalar — ularda tarqalgan sil shakllari va sil meningiti ko‘pincha o‘lim bilan yakunlanadi.

Keng tarqalgan asoratlar:

• o‘pka qon ketishi;
• sil plevriti;
• sil pnevmoniyasi;
• suyak-bo‘g‘im sili;
• boshqa a’zolarning sil kasalligi.

Tashxis

Sil kasalligini erta aniqlash uchun quyidagi usullar qo‘llaniladi:

• Mantou sinamasi;
• ATP testi;
• kattalarda ko‘krak qafasi flyurografiyasi.

Muhim: silning ko‘plab o‘pkadan tashqari shakllari flyurografiyada aniqlanmaydi, shuning uchun shubhali belgilar bo‘lsa, qo‘shimcha tekshiruvlar zarur.

Davolash va dori vositalariga chidamlilik

Silni davolashda qo‘llaniladigan dorilar ikki asosiy guruhga bo‘linadi:

• birinchi qator dorilar — izoniazid, rifampitsin;
• ikkinchi qator (zaxira) dorilar — kanamitsin, etionamid, tsikloserin va boshqalar.

Ikkinchi qator dorilar ko‘p dori-darmonlarga chidamli va keng dori-darmonlarga chidamli sil holatlarida qo‘llaniladi.

Bunday shakllarning ko‘payishi nafaqat bemorlarning davolanishni erta to‘xtatishi bilan, balki antibiotiklardan noto‘g‘ri va nazoratsiz foydalanish bilan ham bog‘liq.
Antibiotiklarni shifokor tavsiyasisiz qabul qilish, davolash rejimiga rioya qilmaslik yoki ularni virusli infeksiyalarda qo‘llash bakteriyalarning moslashishiga olib keladi va davolashni qiyinlashtiradi.

Shuni bilish muhimki, siz antibiotiklarni suiiste’mol qilmasangiz ham, antibiotikga chidamli bakteriyalar bilan, masalan, tibbiyot muassasalarida zararlanishingiz mumkin.

Yashirin (latent) sil va turmush tarzi

JSST ma’lumotlariga ko‘ra, dunyo aholisining qariyb to‘rtdan biri tuberkulyoz mikobakteriyasi bilan zararlangan, ammo ular kasal emas va boshqalarga yuqtirmaydi.

Bu mikobakteriyalar organizmda uzoq vaqt “uyqu holatida” bo‘lishi mumkin.
Doimiy stress, uyqusizlik, noto‘g‘ri ovqatlanish va immunitetning pasayishi infeksiyaning faol shaklga o‘tish xavfini oshiradi — bunda kasallik nafaqat o‘pkani, balki boshqa a’zolarni ham zararlashi mumkin.

Silning oldini olish

Asosiy profilaktika choralariga quyidagilar kiradi:

• uyqu rejimiga rioya qilish;
• muvozanatli ovqatlanish;
• stressni kamaytirish;
• antibiotiklarni nazoratsiz qabul qilmaslik.

Kattalarga har yili flyurografiyadan o‘tish tavsiya etiladi.
Bolalarning ota-onalari farzandlari BTsJ vaksinasi bilan emlanganiga ishonch hosil qilishlari kerak — bu silning og‘ir va o‘limga olib keluvchi shakllaridan himoyalashning eng muhim usulidir.
Shuningdek, bolalarda yashirin silni aniqlash uchun Mantou sinamasini o‘tkazib yubormaslik zarur.

Qachon shifokorga murojaat qilish kerak?

Agar sizda sil kasalligi, jumladan o‘pkadan tashqari sil shakllaridan shubha bo‘lsa, ftiziatr — silni tashxislash va davolashga ixtisoslashgan shifokorga murojaat qilib, batafsil tekshiruvdan o‘tishingiz lozim.