Tranzitor (chegaraviy) holatlar

Tranzitor yoki «chegaraviy» holatlar – bu yangi tug‘ilgan chaqaloq organizmining ichkiutrob (ona qorni) va tug‘ilgandan keyingi hayot chegarasida yuzaga keladigan, yangi sharoitga moslashish jarayonini aks ettiradigan holat va reaktsiyalaridir.

Tranzitor holatlarning ikki turi ajratiladi.

1-tur – tug‘ilish bilanoq paydo bo‘ladigan holatlar:
• «yana endi tug‘ilgan chaqaloq» sindromi
• respirator adaptatsiya (birinchi nafas olish akti)
• tranzitor aylanish (qon aylanishining o‘zgarishi)
• tranzitor gipotermiya

2-tur – birinchi sutkalarda yoki hayotning 3–4-kunida paydo bo‘ladigan holatlar:
• fiziologik vazn yo‘qotish
• fiziologik sariqlik
• fiziologik eritema (oddiy va toksik)
• jinsiy (gormonal) kriz
• yangi tug‘ilgan chaqaloqlarda buyrak infarktni
• teridan kelib chiqadigan o‘zgarishlar (miliya, qavatlanish)
• ichini o‘tish davri o‘zgarishlari: tranzitor disbakterioz xam tranzitor ichak katari (fiziologik dispepsiya)

Fiziologik vazn yo‘qotish – yangi tug‘ilganlardagi pogranich holat bo‘lib, hayotning ilk kunlarida kuzatiladi va 3–4-kunga kelib maksimal ko‘rsatkichga etadi: sog‘lom donosh chaqaloqlarda boshlang‘ich vaznning 3–10%, muddatidan oldin tug‘ilgan chaqaloqlarda 12–14%.

Optimal emizish va parvarish shartlarida sog‘lom donosh chaqaloqlarda maksimal vazn yo‘qotish 6% dan oshmaydi. Vaqtida tug‘ilgan bolalarda vazn tiklanishi 6–10-kunga kelib (75–80%) sodir bo‘ladi; muddatidan oldin tug‘ilganlarda esa 2–3 haftada.

Fiziologik sariqlik.

Teri, og‘iz shilliq qavati va skleralarning sarg‘ish rangga bo‘yalishi odatda hayotning 3-kunida paydo bo‘ladi, 6-kungacha kuchayadi va 7–14-kunga kelib yo‘qoladi; muddatidan oldin tug‘ilganlarda 2–3 haftagacha cho‘zilishi mumkin. Naҗas va peshob normal rangda qoladi, jigar va talaq kattalashmaydi, bolaning umumiy holati buzilmaydi.

60–70% yangi tug‘ilganlarda kuzatiladi. Birinchi kundayoq sariqlik paydo bo‘lishi yoki terining juda intensiv sariq bo‘yalishi xavotirli belgi hisoblanadi va qo‘shimcha tekshiruvni talab qiladi.

Sababi – jigar fermentativ funktsiyasining etarlicha shakllanmaganligi (eritrotsitlar parchalanishi va yo‘q qilinishi shu erda amalga oshadi). Fetal eritrotsitlarning ommaviy parchalanishi natijasida erkin bilirubin qonda va to‘qimalarda to‘planadi, bu esa teri va shilliq qavatlarning sariq rangga bo‘yalishiga olib keladi.

Bola holatini kuzatish, zarurat bo‘lsa fototerapiya o‘tkazish kerak.

Toksik eritema – 48–72 soatdan so‘ng namoyon bo‘lishi mumkin. Aniq sababi malum emas, ammo quyidagicha taxminlar bor: gipoksiya, sovuqqa tushish, tug‘ruq kabi stresslarga javob sifatida immun tizimining aktivlashishi, terining normal bakterial flora bilan kolonizatsiyasiga yallig‘lanishli javob.

Tanada chuqur qizil dog‘lar yoki pustullar (1–3 mm) paydo bo‘ladi, atrofida 1–3 smlik qizarish halqasi bo‘ladi. To‘shma yakka elementlar ko‘rinishida yoki butun tanada keng tarqalgan bo‘lishi mumkin. Chivin chaqishiga o‘xshash bo‘lgani sababli vrach ko‘rigi zarur. Davolash talab etilmaydi, o‘z-o‘zidan o‘tib ketadi.

Yangi tug‘ilganlar aknesi – teridagi qizarish fonida mayda tuguncha va pufakchalar. Odatda bolaning 2–4 haftalik yoshida namoyon bo‘ladi. Ko‘p uchraydigan lokalizatsiya – yoqalar, boshning sochli qismi, bo‘yin, ko‘krakning yuqori yarmi.

Aniq sababi nomalum, katta ehtimol bilan terining Malassezia qo‘ziqorini kolonizatsiya qilishga yallig‘lanishli reaktsiyasi. Bu qo‘ziqorin inson normal mikroflorasining bir qismi bo‘lib, tug‘ilgandan so‘ng ilk haftalarda terida ko‘payib boradi. Davolash talab etilmaydi, o‘z-o‘zidan o‘tib ketadi.

Gormonal (jinsiy) kriz.

Bu pogranich holatlar guruhiga quyidagilar kiradi: ikki jinsda ham fiziologik mastit, qizlarda deskvamativ vulvovaginit, o‘g‘il bolalarda gidrotsele (moshonka shishi). Jinsiy kriz paydo bo‘lish sabablari 2/3 yangi tug‘ilganlarda homilaning oxirgi oylarida onadan o‘tadigan estrogenlar va tug‘ilgandan so‘ng emizik sut bilan tushadigan estrogenlar tasiri bilan bog‘liq.

Yangi tug‘ilganlar siydik kislota infarkti – yangi tug‘ilgan organizmining yangi muhitga moslashishi fiziologik jarayonlari natijasida vujudga keladigan, adaptatsiya elementi hisoblanadigan holat. Shu sababli chiqaradigan peshob miqdori ancha kamayadi. Mochevina kislotasi to‘liq chiqib ketmasdan, buyraklarda to‘planadi, uning kontsentratsiyasi oshadi, natijada bola peshobi noyoqimli rangga va turg‘unlikka ega bo‘lib qoladi.

Miliya – teri kistalari bo‘lib, rogoviy massalar va qattiq teri yog‘i yig‘ilishi bilan ifodalanadi. Javohirdek oq tusli papulalar (1–2 mm), qo‘ltiqlar, burin ustidan, og‘iz ichi, yuz va tanada joylashishi mumkin. Yakka yoki ko‘p sonli bo‘lishi mumkin. Davolash talab etilmaydi, o‘z-o‘zidan o‘tib ketadi.

Bon tugunchalari / Epshteyn "marjonlari" – qo‘tirashsiz, bezarar kistalar bo‘lib, desnada (Bon tugunchalari) va qattiq nyobda (Epshteyn marjonlari) joylashadi. Davolash talab etilmaydi, odatda 6–18 oy mobaynida o‘z-o‘zidan yo‘qoladi. Ularni siqish, teshish yoki boshqa travmatik usullar qo‘llash mumkin emas. Ular og‘rimaydi va bolani bezovta qilmaydi.

Yog‘ bezlari giperplaziyasi – fiziologik holat bo‘lib, ona gormonlari stimulyatsiyasi tufayli yuzaga keladi. Bunda burin, yoqalar, yuqori labda ko‘p sonli oq-sariq papulalar paydo bo‘ladi.

Davolash talab etilmaydi, 2–3 hafta davomida o‘z-o‘zidan o‘tib ketadi. Siqish qatiyan mumkin emas.

Postnatal deskvamatsiya (qavatlanish) – yangi tug‘ilganlarda amniotik suyuqlikning bug‘lanishi va havoning quruqligi natijasida yuzaga keladi. 26–36 soatda namoyon bo‘ladi va 1–3 haftagacha saqlanishi mumkin. Davolash talab etilmaydi.

Lanugo – bola homiladorlik davrida paydo bo‘ladigan pushti soch qoplami bo‘lib, tug‘ilganda tanasida saqlanishi mumkin. 1 haftadan 2 oygacha saqlanadi. Sochlar yumshoq, juda ingichka bo‘lib, yuz, quloqlar, dong, qo‘l-oyoqlarda joylashadi. O‘z-o‘zidan yo‘qoladi.

Muallif: Dinmuxammed Mirambekovich
Instagram: dr.dinmuhammed